بازخوانی فیلم جاسوسی و جنگی گزارش ایکس 25 (X، 25 Javlja) محصول 1960 یوگسلاوی؛ نوستالژی سینمایی دهه 60 - مجله گوگل ایرانی

شناسنامه و بازخوانی نقد فیلم گزارش ایکس - 25

یکی از همین آثار نادیده گرفته شده اما پرکشش، فیلم گزارش ایکس - 25 (X-25 Javlja) بود. در ادامه متن معرفی این اثر از مجله فیلم به صورت بازخوانی شده با اصلاحات املایی و نگارشی می خوانید:

• عنوان اصلی: X-25 Javlja (گزارش ایکس - 25)
• کارگردان: فرانتیک کِپ (František Čáp)
• فیلمنامه نویسان: میرکو لیپوزیچ، الی لیگار، ایویسیا تیجاردویچ (بر اساس رمانی از میلان نیکولیچ)
• مدیر فیلم برداری: یانز گالینسکی (کالیشنیک)
• تدوین: دوشان پوه
• بازیگران: دوشان جانیچیه ویچ، تامارا میله تیچ، آنجلا هله بش، ماته میلیوویچ
• مشخصات فنی: سیاه و سفید، 35 میلی متری، محصول یوگسلاوی (1960)

میلکو سیمیویچ که یک یوگسلاو وطن پرست است، با تغییر شخصیت در مقابل پسردایی خود - که با آلمانی ها همکاری دارد - اعتمادی را نسبت به خود جلب می نماید و به وسیله او در لباس یک هوادار نازی به تشکیلات آلمانی ها رخنه می نماید. وی پس از محک خوردن های بسیار از جانب نازی ها و جلب اطمینان آن ها، به مأموریتی در جهت کسب آگاهی از روند حمله پارتیزان ها فرستاده می گردد. طی این مأموریت، وی پارتیزان ها را از اقدامات آینده آلمانی ها بر علیه شان باخبر می نماید؛ ولی گزارش هایی که در بازگشت از مأموریت خود به اطلاع آلمانی ها می رسانند، سوءظن شان را نسبت به او باعث می گردد. در همین فاصله، میلکو لیست افراد پارتیزان تحت تعقیب از سوی گشتاپو را به وسیله یک عامل نفوذی مانند خودش، به نام خانم کرامر، به دست می آورد و در پی آن با آگاهی وی از تحت نظر بودن منزل کرامر از سوی مأموران گشتاپو، پیروز می گردد کرامر را از منزلش خارج کند و با یکدیگر از مهلکه بگریزند.

کارگردان فیلم به رغم طرح موضوعی تکراری در حول و حوش جنگ دوم جهانی، سعی بر آن داشته تا فیلمش از بیانی متفاوت بهره مند باشد و در این خصوص تا حدودی هم پیروز بوده است. هرچند فیلم ساز آن گونه که باید نتوانسته از سینمای روایتی فاصله بگیرد، با این حال در کلیت فیلم، واکنش های خشونت آمیز آلمانی ها و دیگر قراردادهای این گونه فیلم ها به طور عینی بازتاب کمتری دارند.

در خصوص دو شخصیت محوری فیلم (میلکو و کرامر) و برداشت های آن دو نسبت به یکدیگر، پیش از پی بردن به ماهیت مشترک خود، کارگردان پرداخت مناسبی را به کار برده است. می بینیم تا اواخر فیلم که میلکو، لیست نام های پارتیزان های تحت تعقیب را از کرامر می گیرد، این دو به رغم وجه اشتراک شان، همکاری علنی با یکدیگر ندارند. البته فیلم ساز در فواصلی از فیلم، تلویحاً به یکسان نگری این دو در مخالفت با رژیم نازیسم اشاره هایی دارد؛ از جمله در صحنه ای که کرامر با ورود ناخودآگاهش به اتاق فرمانده شولتز با میلکو روبرو می گردد، آن ها را می بینیم که پس از نگاهی به هم، هر دو با حالتی سرد به مجسمه هیتلر چشم می دوزند.

در فصل نهایی فیلم نیز میلکو در پی خارج کردن کرامر از خانه اش - که تحت نظر افراد گشتاپوست - و فراری دادن او بدین طریق، هنگامی که سوار تراموا می گردد، مجدداً با کرامر روبرو می گردد. این در حالی است که در جواب مأمور تراموا که از وی مقصدش را می پرسد، پاسخ می دهد: آخر خط. گفتارهای زمینه ای که در بخش هایی از فیلم از زبان میلکو آورده شده، زائد به نظر می آید؛ به ویژه در خصوص طرز تلقی میلکو نسبت به کرامر. یکی از ضعف های شاخص فیلم، اصرار کارگردان در تشدید بار تبلیغاتی فیلم است و بدین جهت، همیشه مصون ماندن میلکو در طول فیلم، اغراق آمیز جلوه می نماید. از دیگر موارد قابل ذکر، فیلم برداری سیاه و سفید فیلم است که با فضای داستان و خصوصیات شخصیت های اصلی فیلم و نوع روابطشان با یکدیگر، هماهنگی دارد.

مؤخره، تحلیل و بازکاوی اختصاصی

تماشای دوباره یا بازخوانی پرونده فیلم هایی مانند گزارش ایکس - 25 ما را به عمق یک پارادوکس رسانه ای در دهه شصت می برد. در آن سال ها، تلویزیون ایران به دلایل ایدئولوژیک و ساختاری، تمایلی به پخش سینمای سرگرم نماینده یا جاسوسی هالیوودی (مانند سری فیلم های جیمز باند) نداشت. در عوض، سینمای پارتیزانی یوگسلاوی و سینمای مقاومت بلوک شرق برترین جایگزین محسوب می شدند. این آثار هم زمان چند احتیاج را رفع می کردند: از یک سو تم نبرد قهرمانانه علیه متجاوز با شرایط جنگی داخل کشور هم نوایی داشت و از سوی دیگر، لحن موقر و پرهیز آن ها از صحنه های برهنه یا تجملاتی، کار بازبینی تلویزیونی را آسان تر می ساخت. سینمای یوگسلاوی در آن دوره، به ویژه با فیلم سازانی مثل فرانتیک کِپ، فرمولی پیروز در ترکیب درام جاسوسی و اکشن جنگی به دست آورده بود که مخاطب تشنه هیجان را کاملاً راضی می کرد.

کارگردان اثر، فرانتیک کِپ (František Čáp)، فیلم سازی چک تبار بود که پس از جنگ جهانی دوم به یوگسلاوی مهاجرت کرد و بنیان گذار سبک های مهمی در سینمای اسلوونی و یوگسلاوی شد. او توانست با زیرکی، ساختار استاندارد فیلم های نوآر و جاسوسی غربی را وارد سینمای ایدئولوژیک پارتیزانی کند. در گزارش ایکس - 25 نیز همین نگاه نوآر به چشم می خورد: خیابان های باران خورده، نورپردازی های پرکنتراست سیاه و سفید، و شخصیت هایی که در سایه روشنِ تردید و پنهان کاری زندگی می نمایند. بازی دوشان جانیچیه ویچ در نقش میلکو و تامارا میله تیچ در نقش کرامر، جلوه ای از قهرمانان خسته اما مصممی بود که برخلاف نمونه های هالیوودی، نفوذپذیر و آسیب پذیر به نظر می رسیدند.

اما نکته بسیار جالب در جابه جایی فرهنگی این فیلم هنگام پخش از تلویزیون ایران، اندازه تعدیل و دستکاری در روایت آن بود. در نسخه اصلی فیلم، روابط میان مأموران نفوذی، انگیزه های پیچیده عاطفی، و حتی بعضی تعاملات میان خانم کرامر و افسران آلمانی، ظرافت ها و لایه های ملموس تری از درام های عاشقانه یا وسوسه های انسانی را در خود داشت. با این حال، در بازبینی های صداوسیما، با تغییر صداپیشگی (دوبله هوشمندانه) و حذفیات ظریف در قیچی زدن فریم ها، تمام این مناسبات پیچیده به یک همکاری کاملاً آرمان گرایانه و تشکیلاتی تقلیل یافت! مجذوب کنندهیت دوبله های فاخر آن دوران در همین بود که مدیران دوبلاژ با جابه جا کردن چند جمله، خط داستانی را بدون آنکه خلل گل درشتی به اصل قصه گویی وارد گردد، با استانداردهای پخش داخلی منطبق می کردند.

امروزه با نگاهی به گزارش ایکس - 25، متوجه می شویم که آنچه ما در دهه شصت بر روی پرده کوچک تلویزیون دیدیم، محصول مشترک یک سینماگر صاحب سبک اروپایی و یک جراحی ظریف رسانه ای در داخل کشور بود. این فیلم ها گرچه امروزه در قیاس با آثار مدرن ریتمی آرام دارند، اما یادآور دورانی هستند که خیال پرداری سینمایی ما در میان قیچی بازبین ها و صدای جادویی دوبلورها شکل می گرفت. یادآوری این نام ها تنها یک حس نوستالژیک ساده نیست، بلکه بازخوانی بخشی از تاریخ فرهنگی-اجتماعی نسلی است که هیجان را در لابه لای سایه های سیاه و سفید سینمای پارتیزانی جست وجو می کرد.

پیشنهاد اختصاصی سردبیر (علیرضا مجیدی)

این مقاله مجذوب کننده و جالب بود؟! پس برای خواندن این نوشته های مرتبط کلیک کنید:

• باریک ترین و قوی ترین لپ تاپ های بازار | هم مناسب خانه و هم محل کار و سفر
• با آیفون با باتری خالی هم می گردد بلیت مترو را خرید!
• نبرد طبقاتی نسل ها در اثر علمی تخیلی نو کارگردان بازی مرکب
• کوسه پوستر فیلم آرواره ها کوسه سفید بزرگ نبود و مدل واقعی آن موجود کاملاً متفاوتی بود!
• پیش بینی رشد 70 درصدی عایدی انویدیا و پاسخ قاطع به منتقدان حباب هوش مصنوعی
• چگونه با روش 3 اولویت استیو جابز به بهره وری حداکثری برسیم؟